Demokracja, fallusy i zemsta

W 415 roku p. n. e., pewnego poranka w lecie, Ateńczycy obudzili się, wyszli na ulice i zamarli. Nie mogli uwierzyć, że ktoś mógł dokonać takiego brutalnego aktu. Prawie wszystkie hermy stojące przed domami zamożnych Ateńczyków i przed budynkami publicznymi zostały zdewastowane. Na kamiennych prostopadłych kolumnach ozdobionych głową boga Hermesa oraz penisami w stanie erekcji nieznani sprawcy odrąbali genitalia. Akurat przed wielka wyprawą łupieżczą Ateńczyków na Sycylię. Politycy załamywali ręce i wróżyli koniec demokracji. Jakiej demokracji? Czy system wyłączający połowę ludności z możliwości współdziałania w życiu politycznym i społecznym był prawdziwą demokracją? Rządy fallusa w Atenach omawia świetna książka Evy C. Keuls „The Reign of the Phallus“. Sexual Politics in Ancient Athens. University of California Press. Berkeley. Los Angeles. London. 1993, którą gorąco polecam.

Ityfaliczny Hermes

Ityfaliczny Hermes

Właśnie teraz, przed dniem 8 marca, warto sobie przypomnieć, że poniżanie kobiet było „demokratycznie“ ustanowioną tradycją w Atenach, owa tradycja została przejęta później przez myślicieli rzymskich i chrześcijańskich i akceptowana również w czasach współczesnych. Jak wspomina Eva Keuls: „Do najbardziej przekonanych mizoginistów należał Fr. Nietzsche, który zaczął karierę jako klasyczny filolog. W swoim eseju „Grecka kobieta“ uważa że zredukowanie kobiety do statusu warzywa jest nieuchronne w postępowej i twórczej kulturze„. Nasza, klasyczno-chrześcijańska kultura wyrosła na pseudo-demokracji ateńskiej, która dopuszczała niewolnictwo, która zredukowała kobiety do bezwolnych objektów, przekazywanych od ojców do mężów.

Rządy fallusa

„Kiedy społeczeństwo jest zdominowane przez mężczyzn, którzy izolują swoje żony i córki, umniejszają kobiecą rolę w reprodukcji, wznoszą pomniki męskim genitaliom, uprawiają seks z synami rówieśników, sponsorują publiczne burdele, tworzą mitologię gwałtu oraz ubóstwiają dzikie potrząsanie szabelkami, wtedy można z całym przekonaniem mówić o rządach fallusa. Klasyczne Ateny były takim społeczeństwem.“ (E.K. str. 1)

Muszę tu dodać, że ten czczony fallus Ateńczyków miał dosyć skromne proporcje. Idealny fallus powinien być niewielki. Duże rozmiary były uważane za wulgarne, tylko barbarzyńcy i satyrzy posiadali duże penisy. Arystoteles dorzucił swoją „naukową“ interpretację: mały penis jest bardziej płodny od dużego, ponieważ nasienie, przepływające przez niego przebywa krótszą drogę i nie ulega schłodzeniu.

Kobieta ateńska miała do wyboru trzy role: hetery, konkubiny oraz żony. W zbiorze pism szkoły Demostenesa „ Przeciw Neajrze“ sprawa postawiona jest jasno: „trzymamy hetery dla przyjemności, konkubiny mają dbać codziennie o nasze ciało, a żony mają rodzić prawowite dzieci i opiekować się domem“. Legalnym określeniem żony było słowo damar, pochodzące od rdzenia znaczącego „podporządkować“, albo „ujarzmić“. Kiedy kobieta zjawiała się w domu narzeczonego, wysypywano na jej głowę kosz orzeszków na szczęście, podobnie jak w ceremonii przyjmowania nowego niewolnika pod dach. Kobieta nie mogła korzystać z opieki prawa, była własnością najpierw swojego ojca a potem męża. Nie mogła przeprowadzać operacji finansowych, nie mogła posiadać ziemi, jeżeli miała braci to tylko oni mieli możliwość dziedziczenia po ojcu. Dostawała jedynie od niego posag, który przechodził w ręce męża. W wypadku dziedziczek (epikleros) niemających braci, powinny one ożenić się z najbliższym krewnym ich ojca, tak aby majątek został w rodzinie. Kobiety ateńskie praktycznie nie opuszczały domu, a jeżeli im się to zdarzało musiały zasłonić twarz. Prawdopodobnie ta tradycja została przejęta potem przez islam.

Jednym z twórców ateńskiej demokracji był Solon. W szóstym wieku p.n.e. zmienił system polityczny i ekonomiczny Aten. To on miał wpływ na wprowadzenie nowych praw, dotyczących życia rodzinnego i seksualnego. To on wprowadził instytucję burdelu podległego państwu, to on wprowadził prawa rodzinne, według których ojciec mógł sprzedać córkę jako niewolnicę, jeżeli straciła dziewictwo przed małżeństwem. Podobno reagował tym samym na rozpasanie wcześniejszych Greków. Tym „rozpasaniem“ nie było nic innego jak względna wolność kobiet. To było jasne.

Kto rodzi?

W Eumenidach Ajschylosa Apollo stwierdza: „Nie matka jest rodzicem dziecka, mimo że tak jest nazywana: ona jest tylko niańką niedawno zasianego zarodka. Ten, kto ją posiadł rodzi: ona jest obcą dla obcego, tylko przechowuje ziarno, jeżeli bóg go nie zniszczy. I dam wam dowód na moją argumentację: może być ojcostwo bez matki. (E.K. str. 33)
I rzeczywiście attyckie motywy w mitologii obfitują w opowieści o boginiach, które nie chcą, albo nie mogą mieć dzieci, i w historie o męskim „macierzyństwie“, w którym mężczyźni są w stanie urodzić dziecko z różnych części ciała albo bezpośrednio z własnego nasienia.

Męska wola przywłaszczenia prawa do prokreacji oraz sprowadzenie kobiety do roli wyłącznie inkubatora jest podstawową przyczyną represji i płciowego antagonizmu. Nigdzie nie jest to lepiej przedstawione niż w społeczeństwie ateńskim. Rozumowanie Arystotelesa, wyłożone szczegółowo w jego „Pokoleniu Zwierząt“ brzmi następująco. Jako że mężczyzna wydala nasienie a kobieta krew menstruacyjną, zapłodnienie odbywa się w momencie menstruacji. W związku z tym, że krew ma własności jedynie żywiące a nie prokreacyjne, kobieta nie ma generującej mocy i zapewnia jedynie okresowe pożywienie. Logicznie rozumując, kobieta jest tylko mężczyzną bez genitali, jest okaleczonym mężczyzną, twierdzi Arystoteles, jakby przewidując freudowską teorię „zadrości o penis“. Dziwaczność argumentacji jest poparta obserwacją, że nawet blizny dzieci są dziedziczone po ojcu a nie po matce i że kobiety szybciej się starzeją. Nawet fakt, że kobiety rzadziej łysieją jest oznaką ich niższości: są bardziej „dziecinne“. Wśród przykładów mizoginii Arystotelesa, strojących się w pióra nauki, nadirem jest stwierdzenie że kobiety mają mniej zębów od mężczyzn.“ (E.K. str. 138)

Do systemu upokorzenia i ubezwłasnowolnienia kobiet należała praktyka wydawania bardzo młodych dziewcząt za mąż. Miały 14 albo 15 lat, czasami były młodsze. W „demokracji“ ateńskiej osiemnastolatka była już dojrzałą kobietą. Klasyczni Grecy doskonale zdawali sobie sprawę, o co chodzi w tej praktyce. „Czyż nie poślubiłeś jej w tak młodym wieku jak to było możliwe, żeby nie mogła zbyt dużo widzieć i słyszeć?“ pyta Sokrates Ischomachusa. (E.K. str. 104).

Przedwczesne macierzyństwo niosło ze sobą niebezpieczeństwo śmierci dziewczynki przy porodzie. To był znany problem w społeczeństwie ateńskim, na którzy macho Attyki również znaleźli rozwiązanie, śmierć w połogu została podniesiona do rangi kobiecej martyrologii, równej bohaterskiej śmierci na polu bitwy. Plutarch wspomina o praktyce, wedle której na nagrobkach wolno było umieszczać tylko imiona mężczyzn zabitych w wojnie oraz kobiet zmarłych w połogu. Dziewczęta z wyższych warstw arystokracji braurońskiej były przygotowywane na śmierć w połogu, która miała być naturalną konsekwencją małżeństwa.

Utrzymywanie kobiet w stanie niewiedzy było głównym składnikiem dominacji „nie pozwalaj kobiecie rozwijać rozumu, bo to byłoby straszne“. Dramaturg Menander: „ten kto uczy żony liter jest w błędzie, dodaje tylko trucizny potwornemu wężowi“.

Motyw rozpaczających matek nad zabitymi dziećmi był również niezwykle rozpowszechniony w tradycji attyckiej. Pieta chrześcijańska ma swoje źródło w kulturze greckiej.

Paniczny strach przed kobietami

Kobiety można było ujarzmić i sprowadzić do funkcji niewolnika. Ale jednak, jak to mówi Eva Keuls, panowie świata nie siedzieli na swoim tronie spokojnie. Gdzieś czaił się paraliżujący strach, że poddane rzucą się do gardeł. Wspominałam już o tym w poprzednich blogach o Amazonkach. Amazonki były dla Greków źródłem fascynacji, ale i potwornego strachu. Motyw Amazonek był obecny w całej kulturze klasycznych Aten, dziewczynki bawiły się lalkami, które uosabniały Amazonki. Już to samo jest niezwykłe, w naszej kulturze, w której kobiety wywalczyły niezawisłość dziewczynki są zafascynowane wizerunkami nierealnych, pasywnych, długonogich Barbie, w Atenach, z kolei, dziewczynki, które nie mogły decydować o swoim życiu, bawiły się figurkami walecznych Amazonek. Te figurki były często składane w ich grobach.

Legenda o kobietach walczących z mężczyznami i wyłączających ich ze społeczeństwa jest mitologicznym archetypem w walce międzypłciowej i wytwarza to co Phyllis Chesler nazwała „Uniwersalnym Męskim Koszmarem“. Z całej klasycznej starożytności przetrwało ogółem około 800 przzedstawień Amazonek. Nigdzie nie było ich tak dużo jak w Atenach: obrazy greckich herosów mordujących Amazonki sztyletem względnie maczugą były wszędzie w malarstwie, rzeźbie, na ceramice. Na figurze nr. 1, detal z malowidła na amforze, bojowa wojowniczka, rozpoznana jako królowa Amazonek Hippolyta celuje włócznią w obnażone genitalia nagiego Greka, prawdopodobnie Tezeusza, bohatera ateńskiego. Amazonka po lewej stronie kieruje ostrze włóczni na podbrzusze innego greckiego wojownika. Męskiemu obserwatorowi owe sceny wydają się mówić: kobiety zagrażają naszej męskości i trzeba je ujarzmić, aby nie były w stanie powstać przeciwko nam…“ (E. Keuls, str. 2)

Wraz z Amazonomachią również inne dziedziny jak prawo, teatr czy zasady życia codziennego przedstawiają kobiety jak dzikie tygrysy w klatce, które tylko czekają na możliwość wyrwania się na wolność i zemszczenia się na mężczyznach. Obawiano się, że jakiekolwiek ulgi w stosunku do kobiet mogłyby doprowadzić do totalnego załamania się porządku społecznego zbudowanego przez mężczyzn. Czy ta trwoga nie jest nam również dobrze znana i dzisiaj?

Zemsta

Podobne motywy lęku przed kobiecością można zaobserwować w ewolucji podań mitologicznych, w żadnym innym okresie nie było tyle gwałtów i aktów przemocy na boginiach i śmiertelnych kobietach jak w Attyce. Eva Keuls nazywa ten proces defeminizacją mitologii. Do tej defeminizacji przyczynił się wybitnie Hezjod, grecki epik z 8 w. p.n.e., który wprowadził nowe elementy do podań greckich. To on stworzył w „Pracach i Dniach“ nowy wizerunek Pandory, która odtąd stała się przedstawicielką kobiecej płci. W wersji Hezjoda Zeus nakazuje Hefajstosowi stworzyć ją z „psim rozumem i złodziejskim charakterem“, jako karę dla ludzi, w odwecie za dar ognia Prometeusza. „Pandorea“ oznacza „wszystko dająca, rozdająca“, częsty przydomek towarzyszący wcześniejszym boginiom płodności.

Oficjalna religia patrycjuszy Aten miała mało wspólnego z kultami ludowymi, w których nadal czciło się lokalne boginie i bogów. Kobiety nadal odgrywały główną rolę w misteriach eleuzyjskich, poświęconych Demetrze, jej były poświęcone Tesmoforia. Misteria eleuzyjskie były świętem wszystkich, wolnych obywateli i niewolników, wybrańcy wtajemniczeni w zamknięte obrzędy w ramach święta nie mogli zdradzać ich przebiegu pod karą śmierci. Ateńczycy przejeli kontrolę nad świętami eleuzyjskim w 7 w. p.n.e., ale nie byli w stanie wykorzenić matriarchalnej symboliki. Wprowadzono jednak figurę chłopca Iakchosa, potem nazywanego Triptolemosem. To jemu w nowej wersji Demeter ma zawierzyć tajemnicę uprawiania ziemi. Ma on ową tajemnicę podarować ludziom na wzór Prometeusza, zostając przy tym męskim bogiem płodności. Eva Keuls stwierdza, że wprowadzenie owego męskiego bóstwa do kultu eleuzyjskiego było częścią nowej patriarchalnej mitologii, która towarzyszyła powstaniu potęgi Aten.

Raz w roku, latem, kobiety ateńskie mogły poczuć się wolne i mogły poruszać się pod osłoną nocy po mieście. Celebrowały swoje własne święto Adonię, do którego mężczyźni nie mieli dostępu, wielbiły miłosną historię Afrodyty i Adonisa, odtwarzały śmierć i pochówek młodego boga. Eva Keuls uważa, że kult Adonisa był prawdopodobnie jedyną formą wyrażenia uczuć, którą Atenki wykreowały dla siebie, bez męskiego dyktatu i ingerencji. Wszystko w tym kulcie było protestem przeciwko istniejącemu porządkowi.

Fragment ceramiki z Luwru przedstawiający święto Adonisa

Fragment ceramiki z Luwru przedstawiający święto Adonisa

Adonis pochodzi z Orientu, ma cechy bogów semickich, syryjskich, fenickich i cypryjskich. Jest wytworem incestu i uwiedzenia przez kobietę. Jego matka Myrrha (drzewo mirtowe) po odrzuceniu wielu propozycji małżeństwa, uwiodła własnego ojca i zaszła w nim w ciążę. Bogowie zamienili ją w drzewo, z którego narodził się Adonis. Był tak piękny, już nawet w młodym wieku, że oczarowywał zarówno kobiety jak i mężczyzn. Był wstydliwy i dawał się uwodzić. Afrodyta zarzuca na niego sidła wyjątkowo łagodnie (…) Adonis jest sprawny seksualnie, ale niepłodny. (…) Podczas festynu kobiety kobiety przenosiły się na dachy domów, co już samo w sobie było aktem buntu i spędzały noc na świeżym powietrzu wśród doniczek z roślinami w tak zwanym Ogrodzie Adonisa. Doniczki zawierały różne zioła i warzywa. (…) Po opłakiwaniu boga na dachach kobiety obnosiły jego figurę wokół miasta i na końcu topiły ją w morzu. (E.K. str. 23)

Najczęstszym ziołem w Ogrodach Adonisa był mirt. Nazwa rośliny jest synonimem kobiecych genitalii, a jego jagoda (to myrton) określa klitoris. Mirt ma bardzo bogatą symbolikę. W greckiej mitologii był poświecony Afrodycie i Demetrze. W Rzymie mirt towarzyszył Wenus. Podczas Veneralii kobiety kąpały się w wiankach z mirtowych gałązek, używano go również jako ozdoby podczas obrzędów ślubnych.

W żydowskiej liturgii, mirt jest jednym z czterech świętych roślin w święcie Sukkotu, czyli Kuczek. W mistycyzmie żydowskim mirt jest falliczną, męską siłą Wszechświata. Jego gałązka była czasami dawana panu młodemu przed wejściem do małżeńskiej sypialni. To wyraźne przejęcie i zawłaszczenie kobiecej symboliki.

W czasach współczesnych mirt jest używany w neopogańskich rytuałach podczas święta Beltane. W całej Europie panuje tradycja ślubnych wianków z mirtu, z jego gałązek plecie się również korony w ukraińskich ślubnych ceremoniach. Tu symbolika jest spójna z archaicznym znaczeniem, zabrać wianek oznacza rozdziewiczenie, „zawłaszczenie“ waginy.

Oprócz Adonii kobiety obchodziły późną jesienią Tesmoforie, trzydniowe święto z fascynującym rytuałami na cześć Demetry, której poświęcano prosiaki. To było wyłącznie kobiece święto, mężczyznom nie wolno było w nim uczestniczyć, uczestniczki obowiązywała tajemnica. Jednym z rytuałów było używanie obscenicznego języka (aischrologia) tzn. „mówienie o sprośnych sprawach“. Do dzisiaj utrzymały się w niektórych greckich wsiach pewne zwyczaje, będące pochodnymi tego święta: w jednym dniu w roku, mężczyźni zostają w domu, gotują i opiekują się dziećmi a kobiety wychodzą pracować na polach.

Niewiele wiadomo o obrzędach rytualnego szaleństwa kobiet czczących Dionizosa, czyli Menadyzmu. Nasilenie owego kultu nastąpiło w okresie najostrzejszej polaryzacji płciowej w Atenach, na początku 5 w. p.n.e.

Wróćmy jednak do Adonii i gorącego lata w 415 roku p.n.e. Historyk Thucydides urodzony prawie pół wieku później informuje, że podczas przygotowań do wyprawy na Sycylię, jednej nocy niemal wszystkim hermom w Atenach obcięto „przód“. Kto to zrobił? Eva C. Keuls jest pewna – to były Atenki, które skorzystały z wyjątkowej możliwości poruszania się nocą po mieście.

Jeszcze o Tesmoforii odbywającej się u podnóża Akropolu. Podczas festynu wybrane kobiety schodziły do wykopanych dołów, do których zostały wcześniej wrzucane prosiaki. Kobiety wynosiły ich rozkładające się szczątki układając je na ołtarzach,

Baubo na świni

Baubo na świni

razem z nasionami zbóż. Niektóre źródła wspominają o wężach odwiedzających doły. Jako że świnie czy prosiaki były stałą metaforą dla waginy od niepamiętnych czasów a węże mają falliczną naturę można było przyjąć, że w dołach odbywała się symboliczna kopulacja. Maciora jest symbolem ludzkiej płodności. W greckim nazwa świni „choiros“oznaczała również kobiece genitalia. Grecka nazwa lochy „kapraina“ była synonimem lubieżnej i sprośnej kobiety. Imiona takie jak Choiris, Choirina, Choiridion można było przetłumaczyć jako Cipka, Cipeczka czy Cipsko.

Reklamy

Informacje o vouivrenoire

Born in Warsaw, studied English Philology in Lublin (Poland). Moved to Zurich in 1976, studied at Zurich University (Journalism, Slavic Philology, English Literature). Married, two daughters.
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s