Matriarchalne rządy królowych w Zachodniej Afryce

Królowe rządziły od tysiącleci w Zachodniej, Centralnej i Południowej Afryce. W wielu plemionach ich władza trwa do dzisiaj. Ich rządy nie są pojedynczym przypadkami jak w patriarchalnych europejskich monarchiach, np. Elżbieta I w Anglii czy Maria Teresa w Austrii, ale stanowią ciągłą tradycję. Poniższy tekst jest tłumaczeniem fragmentów rozdziału książki Heide Göttner-Abendroth „Matriarchat II. Społeczeństwa plemienne w Ameryce, Indiach i Afryce“. H.G.A. analizuje genezę, rozwój i upadek królowych na przykładzie plemienia Akan, opierając się na pracach etnologów Rattray i Meierovitz.

maska2

Wszystkie ilustracje pochodzą z Muzeum Etnograficznego Rietberg w Zurychu.

„…Zasadniczo w przypadku matriarchalnych królewskich klanów tak jak u innych matriarchalnych ludów w Afryce władza jest podzielona. Król rządzi światem mężczyzn, królowa z tytułem „kobieca królowa“ światem kobiet. Przy czym jest to jej minimalna funkcja, oprócz tego królowa matka jest rzeczywistą matką królewskiej linii rodu a tym samym matką akurat panującego, względnie przyszłego, regenta. Ona go powołuje i jest jedyną osobą, która mu może udzielić publicznie naganę czy ewentualnie odwołać. Ponieważ jest symbolicznie kojarzona z ziemią, na której żyje jej naród, jest „właścicielką“ sakralnego państwa. Ustna tradycja owych narodów przekazuje jednoznaczne opowieści o tym, że to właśnie królowe matki zakładały matriarchalne państwa. W momentach kryzysu nierzadko przejmowały dodatkowo urząd króla i występowały jednocześnie jako królowa kobiet i król mężczyzn z podwójnymi insygniami władzy aby ratować zagrożony naród i jego kulturę. Historia Afryki zna wiele takich władczyń, których niezłomność narody wspominają do dziś z czułą wdzięcznością włączając je jednocześnie w poczet szanowanych i czczonych przodkiń.

(…) Afryka Północna jest obszarem jasnoskórych narodów berberyjskich, należących do śródziemnomorskiego typu i mających niezwykle długą tradycję matriarchalną. Powstaje pytanie, co łączy z nimi Akanów z Czarnej Afryki? Jeżeli cofniemy się w ich historii to natkniemy się przede wszystkim na Ameyya Kese, tzn. „Ameyya Wielka“, królową matkę, która w północnej Ghanie, w okolicy nad pasem lasów na wybrzeżach, założyła królestwo Bono wraz ze stolicą Bono Mansu (1295). To państwo stało się najbogatszym i najbardziej znaczącym kulturowo w całym regionie dzięki eksploatacji złota a o świetności jego dworu do dzisiaj opowiadają lokalni bardowie. Królestwo istniało od XIII do XVI wieku i miało długotrwały wpływ na klan Aszanti, który zamieszkiwał wcześniej południowe rejony pasa leśnego. (Zwycięstwo nad Bono w 1740 roku). Królestwo Aszanti zostało dopiero w 1901 roku podbite przez angielskich kolonialistów.

Burkina Faso, rok 1900. Kobieta z naczyniem. Obwisłe piersi oznaczały płodność.

Burkina Faso, rok 1900. Kobieta z naczyniem. Obwisłe piersi oznaczały płodność.

Ameyya Wielka wyruszyła z narodem z Górnej Wolty, na południu Nigru w kierunku południowym zostawiając pierwsze królestwo Bono, aby założyć drugie i najważniejsze w Ghanie. 300 lat wcześniej Akanowie wywędrowali na południe ze swoich królestw Diala i Diara w rejonie Timbuktu w zakolu Nigru, które przeżywały rozkwit w okresie od 8 do 1010 r. n.e. Owe państwa miały handlowe powiązania szlakami karawan z Saharą, Nubią, Egiptem i Etiopią. Co było powodem tych ciągłych emigracji? W XI wieku rozpoczęła się inwazja zislamizowanych arabskich plemion beduińskich na obszarze Sahary. Zaczęli napadać na szlaki karawan powodując prawdziwą ucieczkę ludów, również innych plemion, z północy na południe. Zagrożone przez agresję oraz rozpowszechniający się islam Ameyya jak i inne wcześniejsze królowe nie chciały się poddać. Musiały się usuwać coraz dalej aby zachować swoją matriarchalną kulturę, która od dawna była zagrożona przez patriarchat.

Zanim matriarchalni Akanowie przybyli do zachodniej Afryki i założyli królestwa przy Nigrze oraz na jego południu, zostali wypędzeni z Federacji Diadomu, ich państwa na płaskowyżu Dschado, między górami Abaggar i Tibesti na Saharze. To były pierwsze islamskie inwazje „ogniem i mieczem“ patriarchalnych Arabów w VII wieku, które podbiły i spustoszyły całe północne wybrzeże Afryki. Arabowie dotarli do, w owych czasach, płodnego i bogatego obszaru Fezzan i zmusili autochtoniczne matriarchalne szczepy do opuszczenia Sahary, czyli do położonego na południe płaskowyżu Dschado. Narody Akanu wycofały się pod przywództwem swoich królowych matek z terenów północnej Afryki ratując swoje matriarchalne dziedzictwo. Ich wcześniejszą ojczyzną musiały być obszary jeszcze dalej na północny wschód Afryki, w Libii. Wspominał o tym Herodot w V w. p.n.e.

Przodkami Akanu były szczepy libijskie, nazywane w czasach antyku „Libijczykami“ albo „Berberami“. Należeli do jasnoskórych, „białych“ Afrykańczyków żyjących na północy kontynentu, którzy żyli w matriarchalnym systemie społecznym. Ustny przekaz historii narodu Akan potwierdza, że ich przodkowie byli jasnoskórzy i przyszli „przez kraj białego piasku“ na południe. Matriarchalne narody musiały setki lat nieprzerwanie wycofywać się ze swoich terenów naciskane przez patriarchalnych najeźdzców. Najpierw przyszli Fenicjanie, przepędzając lokalne szczepy i zakładając swoje państwa na wybrzeżach Afryki północnej (Kartagina), potem napadli Rzymianie, w ślad za Rzymianami pojawiło się misjonujące rzymskie chrześcijaństwo, na końcu pojawili się islamscy Arabowie siejąc spustoszenie.

Sojusze owych narodów podejmowane z innymi szczepami podczas emigracji na południe były oparte na wprowadzonej przez królowe matki polityce małżeństw. Całe szczepy wiązały się przez wymienne małżeństwa między sobą, tak powstawały sojusze i zręby państwowości. Kiedy libijskie jasnoskóre grupy przodków docierały do Nigru w Sudanie, wiązały się przez związki małżeńskie z tubylcami, co tłumaczy ich dzisiejszą ciemną karnację. (…) Polityka małżeństw jest środkiem do budowania typowego matriarchalnego państwa. Przyjaciele, goście, sojusznicy, autochtoni, uchodźcy i nawet niewolnicy zostają wżenieni w klan, nawet królewskiej linii, w celu powiększenia go i stworzenia społeczeństwa połączonego przez rodziny.

Typowym dla państw matriarchalnych, w przeciwieństwie do patriarchalnych, jest po pierwsze to, że są społeczeństwami opartymi na związkach rodzinnych. Po drugie, są to zawsze państwa sakralne, co oznacza, że matrylinearność i duchowo-religijna sfera jest podstawą ich organizacji. Po trzecie, są to państwa rosnące w siłę przez sojusze i związki, ale nigdy przez podboje, charakterystyczne dla państw patriarchalnych.

Maska rytualna z przodkinią (XIX wiek, Zach. Afryka)

Maska rytualna z przodkinią (XIX wiek, Zach. Afryka)

7.2. Królowa matka i najstarsza forma państwa Akanu

Również u Akańczyków najstarsza kobieta w klanie jest źródłem i centralną postacią życia szczepu. Nie jest tylko matką szczepu matrylinearnego, ale również pośredniczką między klanowym bóstwem i żyjącymi członkami grupy. Przodkini oraz założycielka grupy jest czczona jako klanowe bóstwo i matka szczepu jest jego ostatnią inkarnacją. Cały autorytet rytualny jest więc domeną kobiet. Podobnie wygląda sytuacja najstarszej kobiety, królowej matki w klanie królewskim. Nie tylko jest źródłem królewskiej linii i matką rządzącego i przyszłego króla, ale również matką całego społeczeństwa, które stworzyła ona, albo jej poprzedniczki przez związki między różnymi narodami i szczepami. Tylko królowa matka „urodziła“ swój naród i dlatego naród należy do niej tak „jak dziecko należy do matki“. Jest ostatnią inkarnacją ubóstwianej założycielki i tym samym matką wszystkich. Dlatego też każdy członek społeczeństwa może się zwrócić do niej z prośbą, nawet przestępcy mogą szukać u niej schronienia i są wtedy pod jej opieką bezpieczni. Do dzisiejszych czasów zachowała prawo do ułaskawienia i tym samym może podważyć prawne decyzje króla.

Państwo Akanu nigdy nie mogło być założone bez królowej matki zwanej „Ohemmaa“, mogło natomiast istnieć bez króla, którego tytuł brzmiał „Ohene“. I rzeczywiście tylko królowe matki zakładały historyczne państwa Akanu i dopiero potem wybierały jednego ze swoich synów na króla, względnie ko-regenta. W pewnych przypadkach, jeżeli król był jeszcze dzieckiem, względnie nie był obecny, oraz w wypadku konieczności błyskawicznego opuszczenia zajmowanego terenu, królowa matka obejmowała sama rządy. Była wtedy „Ohemmaa“, tzn. królową i „Ohene“ królem, jednocześnie. Te zasady państw akańskich pokazują, że w matriarchalnych systemach władza królowej jest wyższa od władzy króla; królowa matka jest najwyższą instancją i jakby „królującą za plecami króla“. Jest to ten sam porządek jak w klasycznie matriarchalnym klanie, w którym matka klanu jest władczynią a jej syn i brat są przez nią delegowani do działalności na zewnątrz.

Kiedy, w przeszłości, królowa matka opuszczała wspólnie z dworem i klanem swoją ziemię w poszukiwaniu nowej ojczyzny, wtedy prowadziła swój naród przez pustynię posługując się przepowiedniami i wyroczniami. Stawała się wtedy królową-szamanką, podążała za swoim przeczuciem i sygnałami natury. Takim sygnałem mogło być na przykład zwierzę, które pomagało odnaleźć drogę i znaleźć wodę i pożywienie. To zwierzę stawało się potem maską boga i było czczone jako totem całego klanu. (…)

Życie zwykłego klanu było zorganizowane według klasycznego matriarchalnego wzorca. Akanowie nie mieszkali w chatach, tylko w sporych, poprzedzielanych domach. W każdym z domów mieszkała wielka matrylinearna rodzina, której przewodziła najstarsza matka. Córki, synowie i dzieci córek pozostawali razem z nią, mężczyźni nie opuszczali domu matczynego po zawarciu małżeństwa. Pary małżeńskie nie mieszkały wspólnie, ale prowadziły tzw. małżeństwo odwiedzinowe. Podobnie jak w innych matriarchalnych narodach, również u Akanów do dzisiaj najważniejszym i najstarszym świętem ze wszystkich jest inicjacja dziewczyn. Przed świętem dziewczyny są informowane o społecznej organizacji i o związkach małżeńskich, następnie odbywa się ceremonia kąpieli w najbliższej rzece, po której dziewczynka zakłada kobiecy strój. Wszelkie rodzaje obrzezania, czy to dziewczynek czy chłopców, tak rozpowszechnione w zislamizowanej Afryce, są zabronione, kaleczenie przez przelewanie krwi czy deformacja ciała stanowią u Akanów świętokradztwo.

(…) Królowa matka spełniała podobnie jak boginii księżyca Nyame funkcję magiczną, przede wszystkim jako zaklinaczka deszczu. Występowała w niej podczas corocznego obrzędu siewu. Neolitycznym kamiennym toporkiem sprowadzała grzmoty i pioruny oraz deszcz. W wypadku suszy organizowała wraz z księżniczkami wielką procesję, niesiono w niej zbiornik na wodę i ofiarowano zwierzę płci żeńskiej, błagając Nyame o deszcz. Ten rytuał istnieje do dzisiaj. Oprócz wody miała również władzę nad ogniem, podobna procesja była organizowana w wypadku pożarów buszu. (…) Po śmierci królowa matka wracała na księżyc do królestwa Nyame, gdzie żyły wszystkie jej przodkinie. Od tej pory sama stawała się boską przodkinią, która swojej córce, następczyni wskazywała drogę. Jako założycielka państwa zajmuje w kulcie przodkiń wyjątkowo ważne miejsce. (…) Cześć oddawana królewskim przodkiniom jest aktem państwowym.

Heide Göttner-Abendroth, Das Matriarchat II, 2. Stammgesellschaften in Amerika, Indien, Afrika, Verlag W. Kohlhammer, 2000, Stuttgart.

(przetłumaczone fragmenty pochodzą z rozdziału 7, s. 204-229)

 

 

 

 

Reklamy

Informacje o vouivrenoire

Born in Warsaw, studied English Philology in Lublin (Poland). Moved to Zurich in 1976, studied at Zurich University (Journalism, Slavic Philology, English Literature). Married, two daughters.
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s